Osmanlı'da Nüfus sayımı

Her dev­let sa­hip ol­du­ğu nü­fus po­tan­si­ye­li­ni tes­pit et­mek is­ter. Yü­rü­te­ce­ği po­li­ti­ka­la­rı, ya­pa­ca­ğı ya­tı­rım­la­rı, eği­tim­den sağ­lı­ğa ka­dar bü­tün pro­je­le­ri ona gö­re ayar­la­mak du­ru­mun­da­dır.
Os­man­lı Dev­le­ti'nde ku­ru­luş yıl­la­rın­dan iti­ba­ren muh­te­lif se­bep­ler­le ara­zi ya­zım­la­rı ya­pıl­mış an­cak 19.yüz­yı­la ka­dar nü­fus sa­yı­mı ya­pıl­ma­mış­tır. 16.yüz­yıl­da ve da­ha son­ra­ki dö­nem­ler­de ver­gi ve as­ker kay­na­ğı­nı tes­pit ama­cıy­la ara­zi tah­sis­le­ri ya­pıl­mış ve bu­ra­da gös­te­ri­len ha­ne sa­yı­sın­dan ha­re­ket­le nü­fus tes­pi­ti­ne ça­lı­şıl­mış­tır.
Sul­tan 2.Mah­mut dö­ne­min­de ilk de­fa 'Tah­rir-i Nü­fus' ele alın­mış­tır. Bu nü­fus sa­yı­mın­da ilk ön­ce­li­ği as­ker­lik ve ver­gi mü­kel­le­fi­ye­ti yö­nün­den du­rum tes­pi­ti yap­mak­tır. Nü­fus ka­tip­le­ri, köy ve ma­hal­le­ler­de hal­kın Müs­lüm ve Gay­ri Müs­lüm ola­rak tas­ni­fi­nin ya­nı sı­ra bü­tün er­kek nü­fu­su­nun isim ve şöh­ret­le­ri hal, eş­kal ve key­fi­yet­le­ri­ni  tek tek nü­fus kü­tük­le­ri­ne yaz­mış­lar­dır. Müs­lü­man nü­fus nü­fu­sun as­ker­li­ğe uy­gun olup ol­ma­dı­ğı ve ver­gi du­ru­muy­la be­ra­ber Hris­ti­yan nü­fu­sun da ciz­ye ver­ne gü­cü bu sa­yım­da or­ta­ya çı­ka­rıl­mış­tır.
Os­man­lı Dev­le­ti'nde mo­dern an­lam­da ilk nü­fus sa­yı­mı 1831 yı­lın­da ya­pıl­mış­tır. Ön­ce İs­tan­bul'da ya­pı­lan sa­yım, za­man­la Ana­do­lu ve Ru­me­li'yi de içi­ne ala­cak şe­kil­de ge­niş­le­til­miş­tir. Da­ha son­ra 1834 ve 1837 yıl­la­rın­da çe­şit­li nü­fus sa­yı­mı ya­pıl­mış­tır.
O dö­nem­de An­ka­ra vi­la­ye­ti­ne bağ­lı olan Ço­rum san­ca­ğı­nın ka­za ve di­ğer mer­kez­ler­de nü­fus sa­yı­mı ya­pıl­mış ve bu­na is­ti­na­den 47 adet nü­fus def­te­ri tu­tul­muş­tur.
Sa­yın Ha­cı Hal­dun Şa­hin, "Ço­rum Nü­fus Def­ter­le­ri 1834 ve 1844" adıy­la bir ki­tap ya­yın­la­dı. Os­man­lı ar­şi­vin­den alıp gü­nü­mü­ze Türk­çe­siy­le ken­ti­mi­ze ka­zan­dır­dı­ğı bu eser­de 'Nefs-i Ço­rum San­ca­ğı Ma­hal­la­tı­nın Nü­fus Def­te­ri (1844) ile "Ço­rum San­ca­ğı Ku­ra­la­rın­da Sa­kin Olan Aha­li­nin Nü­fus Def­te­ri (1837)" bö­lüm­le­ri yer al­mak­ta olup be­le­di­ye­miz ta­ra­fın­dan 6  yıl ön­ce bas­tı­rı­la­rak ilim er­ba­bı­nın tet­ki­ki­ne su­nul­muş­tur.    

Os­man­lı Ar­şi­vin­de 1844-45 yıl­la­rı­na ait Te­met­tu­at Def­ter­le­ri var­dır ki bun­lar da ge­lir sa­yım­la­rı­nın so­nuç­la­rı­nı içe­ren def­ter­ler­dir. Bu def­ter­ler­de her köy ve ma­hal­le tek tek ele alın­mış­tır. Her ha­ne re­isi­nin ara­zi, bağ, bah­çe, ko­şu ve sa­ğı­lır hay­van­la­rı­nın mik­ta­rı ve sa­yı­sı sı­ra­lan­dık­tan son­ra öde­me­si ge­re­ken ver­gi­ler belr­til­miş­tir. Ha­ne sa­yı­sın­dan ha­re­ket­le Te­met­tu­at Def­ter­le­ri de tah­mi­ni nü­fus sa­yı­mı­na im­kan ha­zır­lan­mak­tay­dı.

1859 ta­rih­li “Tah­rir-i Nü­fus ve Em­la­ka Da­ir Ni­zam­na­me”ye is­ti­na­den ya­pı­lan nü­fus sa­yı­mın­da da ben­zer yol­lar iz­len­miş, an­cak bu bel­ge­ler mu­ha­fa­za edi­le­me­miş­tir. En kök­lü nü­fus sa­yı­mı, 1897’de ya­pıl­mış­tır. Bu­na gö­re her vi­la­yet ve san­cak­ta­ki nü­fus İs­lam, rum, Er­me­ni, Bul­gar, Ka­to­lik, Ya­hu­di, Pro­tes­tan, La­tin, Ma­ru­ni, Kel­da­ni, Sür­ya­ni ve Kıb­ti-i gay­ri müs­lim şek­lin­de ve ka­dın, er­kek ola­rak ve­ril­miş­tir. Bun­la­rın be­de­ni özel­lik­le­ri de be­lir­le­til­miş­tir.
Bu nü­fus sa­yı­mı 1903-1906 yıl­la­rı ara­sın­da da tek­rar­lan­mış­tır. 1914 yı­lın­da ya­pı­lan sa­yım so­nu­cu is­ta­tis­tik­ler, 1920 yı­lın­da ya­yım­lan­mış­tır.

Os­man­lı Dev­le­ti’nde ya­pı­lan ilk sa­yım­dan son sa­yı­ma ka­dar sı­nır­la­rı­mız için­de­ki müs­lü­man nü­fu­sun ar­tı­şı, dik­kat çek­mek­te­dir. Bu­nun te­mel­de iki se­be­bi var­dır. Bi­rin­ci­si Os­man­lı Dev­le­ti’nden ay­rı­lan yer­ler­de ya­şa­yan gay­ri­müs­lim­le­rin oluş­tur­du­ğu ço­ğun­luk­tur. İkin­ci­si ise kay­bet­ti­ği­miz top­rak­lar­da­ki müs­lü­man aha­li­nin Ana­do­lu top­rak­la­rı­na sı­ğın­mış ol­ma­sı­dır.
Ay­rı­ca Os­man­lı top­ra­ğın­da gö­zü olan­lar, bu­ra­da­ki azın­lık­la­rın yo­ğun ol­du­ğu böl­ge­ler­de özerk­lik ve ba­ğım­sız­lık ta­le­biy­le kar­şı­mı­za çı­ka­bil­miş­ler­dir. Bu­ra­da en öenm­li da­ya­na­ğı, nü­fus sa­yı­mın­da or­ta­ya çı­kan so­nuç­lar ol­muş­tur.

YORUM EKLE