Filistin’in İşgali – Mutfak ve Direniş Yazı Dizisi | 5. Bölüm
Yafa Portakalı ve Kültürel Yağma
Ülkü Menşure Solak
Filistin’in modern iktisadi ve toplumsal tarihinde çok önemli bir yeri olan Yafa portakalı da bütün bu kıyımdan nasibini alan meyvelerden biridir. Sıradan bir ihraç kalemi olmanın ötesinde bölgenin sanayileşmesini, küresel ticaret ağlarına eklemlenişini ve ardından yaşanan mülksüzleştirme sürecini temsil eden en belirgin simgelerden biridir. Arapçada Şammuti olarak bilinen bu tür, 19. yüzyılın ortalarından itibaren Yafa kenti çevresindeki narenciye bahçelerinde yetiştirilmektedir. Meyveyi benzerlerinden ayıran en önemli özellik; dış kabuğunun kalın, deriye benzer gözenekli yapısıdır. Bu dayanıklı yapı, portakalı haftalar süren deniz yolculuklarında çürümekten korumuş, soğuk zincir teknolojilerinin bulunmadığı bir zaman diliminde uzun mesafeli taşımalara imkan sağlamıştır. Meyvenin çok az çekirdekli oluşu, içinin sulu ama lifli yapısı tüketim kolaylığı sağlarken, oval formu ahşap sandıklarda istiflenmesini kolaylaştırmıştır.
1880’lerden itibaren kullanılmaya başlanan sulama teknolojisi yenilikleriyle binlerce dönümlük kurak arazi yeşil portakal bahçelerine dönüştürüldüğünde, yıllık ortalama birkaç yüz bin sandık olan ihracat 1913 yılında 1,5 milyon sandığın üzerine çıkmıştır. 1930’lu yıllara gelindiğinde İngiliz Mandası yönetimindeki Filistin’den yapılan yıllık portakal ihracatı 10-15 milyon sandık seviyelerine ulaşarak ülke ihracatının en büyük kalemi haline gelmişti. Bu ticaret, ahşap sandık üretimi, kağıt ambalaj baskıcılığı, liman hamallığı, taşımacılık ve sigortacılık gibi geniş bir sivil istihdam ağının da oluşmasını sağladı.
1948 saldırganlığı ve Filistinlilerin zorunlu göçü (Nekbe), Yafa portakalcılığı açısından da dönüm noktası oldu. Yafa ve çevresindeki Filistinli ailelere ve vakıflara ait yüz binlerce dönümlük bahçe, Gaip Mülkleri Kanunu kapsamında devlete ve kurulan yeni gasp/istila birimlerine devredildi. Jaffa ismi, İsrail kurulduktan sonra İsrail Narenciye Pazarlama Kurulu tarafından tescillendi ve Filistinli çiftçilerin geliştirdiği bu yerel tür, küresel pazarda İsrail’in ana tarımsal sembolü ile modernleşme anlatısının bir parçası haline getirildi. Bu durum, Yafa portakalının Filistin edebiyatında köklerinden ayrılmaya zorlanmanın ana metaforlarından biri olmasına neden oldu. Filistinli yazar Gassan Kanafani’nin 1962 tarihli “Hazin Portakallar Ülkesi” adlı eserinde portakal ağacı, yetiştirildiği topraktan uzaklaştırıldığında kuruyan; Filistinli mülteci ise toprağından koparıldığında hafızasını portakal kokusuyla taze tutan bir figür olarak işlenmiştir.




