Khaled Jarrar’ın Sanatında Utanç Duvarı ve Direniş
Pınar Ayşe Gidiş
Sanatçılar tarih boyunca duygu ve düşüncelerini, bireysel ve toplumsal deneyimlerini, kimliklerini ve içinde bulundukları çevreye ilişkin gözlemlerini çeşitli sanatsal üretimler aracılığıyla ifade etmişlerdir. Bu bağlamda sanat eseri yalnızca estetik bir nesne olarak değil, aynı zamanda bireysel ve toplumsal deneyimin ve siyasal gerçekliğin görünürlük kazandığı bir temsil alanı olarak değerlendirilebilir. Eserin anlamı yalnızca plastik değerler, biçimsel özellikler ya da temsil edilen içerik üzerinden oluşmazken üretim süreci, kullanılan malzeme, sergilenme biçimi ve izleyiciyle kurduğu ilişki de anlamın oluşumuna dahil olur.
Filistinli sanatçılar, kimi zaman üretim sürecinin kendisini, kimi zaman kullandıkları malzemeleri, kimi zaman da eserin sergilendiği mekanı politik bir müdahale alanına dönüştürerek, sanat nesnesinin sınırlarını aşan eylemsel ve katılımcı sanat eserleri geliştirmişlerdir. Filistinli sanatçı Khaled Jarrar’ın eserleri de Filistin’in güncel siyasal ve toplumsal gerçekliğini farklı disiplinler aracılığıyla görünür kılması bakımından dikkat çekicidir.
1976 yılında Filistin’in Cenin kentinde doğan sanatçı, bir dönem Filistin bağımsızlık hareketinin sembol isimlerinden ve Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) lideri Yasir Arafat’ın koruması olarak görev yapmıştır. Jarrar, 1996 yılında Filistin Politeknik Üniversitesi’nde İç Mimarlık eğitimini tamamlamış, 2007 yılında Birzeit Üniversitesi’nde ileri düzey fotoğrafçılık eğitimi almış ve 2011 yılında Ramallah’taki Uluslararası Filistin Sanat Akademisi’nden Görsel Sanatlar alanında mezun olmuştur. Jarrar, 2019 yılında Arizona Üniversitesi’nde güzel sanatlar alanında yüksek lisansını tamamlamıştır.
Özellikle İsrail’in Filistin toprakları üzerinde tüm uluslararası hukuk normlarına aykırı biçimde yükselttiği utanç duvarının Filistin halkı üzerindeki etkilerine odaklanan sanatçı, hareket özgürlüğünün sınırlandırılmasını da sanatsal araçlarla görünür kılmaktadır. Bu bakımdan da Jarrar’ın çalışmalarında sanat eseri yalnızca mevcut gerçekliği yansıtan bir temsil nesnesi değil aynı zamanda görünmez kılınmaya çalışılan Filistin halkının yaşadıklarına ve gasp edilen haklarına dikkat çeken, politik ve eleştirel bir müdahale biçimidir.
Jarrar’ın projelerinden biri Upcycle the Wall (Duvarı Yeniden Dönüştür) isimli serisidir ve apartheid duvarından bizzat yontarak çıkardığı beton parçalarını geri dönüştürüp gündelik nesneler halinde biçimlendirmesini içermektedir. Şekilleri ve doğaları itibarıyla, gündelik nesnelerin siyasal bir bağlam içinde yeniden konumlandırıldığı bu çalışma, Jarrar’ın sanatında kişisel alan ile politik içeriğin nasıl iç içe geçtiğini de göstermektedir. Uluslararası hukuka aykırı biçimde Filistin topraklarını bölen utanç duvarından aldığı beton parçalarını yeniden işleyerek heykellere dönüştüren sanatçı, utanç duvarının Filistinlilerin gündelik yaşamındaki sürekli ve tehditkar varlığını somut biçimde ortaya koymaktadır.
Khaled Jarrar’ın duvardan gizlice ve büyük tehlikelere atılarak aldığı beton parçalarından oluşturduğu heykeller arasında futbol, voleybol, basketbol topları ve masa tenisi raketleri gibi spor malzemeleri bulunmaktadır. Sanatçı kendi çabasıyla parçalar kopararak heykellerinin temel malzemesi olacak miktarda beton parçası topladıktan sonra bu duvar parçalarını ince bir kum haline getirip çimento karışımıyla birlikte farklı kalıplarda biçimlendirmektedir. Filistinli çocukların oynayamadıkları oyunlara ve katılamadıkları spor etkinliklerine gönderme yapan sanatçı, bu malzemeleri yeniden kullanarak İsrail’in bölücü ve ayrıştırıcı güç düzeninin ortasında yeni bir bakış açısı ortaya koymaktadır. Jarrar’ın “İnsanlar yaşamaya ve hayatta kalmaya çalışıyor ve bu duvar hiçbir şeyi durdurmayacak...” sözü de duvarı yalnızca fiziksel bir engel olarak değil, yaşamın sürekliliği karşısında dönüştürülebilir bir siyasal ve maddi yapı olarak ele aldığını göstermesi açısından dikkat çekicidir.
Khaled Jarrar, İsrail’in Filistin’deki hukuksuz işgal ve ayrıştırma politikalarının gündelik yaşam üzerindeki etkilerini görünür kılarken, sanatın politik gerçekliğe müdahale etme ve bu gerçekliği yeniden anlamlandırma potansiyelini ortaya koymaktadır. Fotoğraf, video, performans ve heykel gibi farklı mecralar kullansa da çalışmalarının ortak eksenini Filistin’in güncel sosyo-politik gerçekliği, hareket kısıtlamaları, sınırlar ve duvarların gölgesinde sürdürülen yaşam oluşturmaktadır.
Uluslararası çağdaş sanat alanında görünürlüğü yüksek bir konuma sahip olan Jarrar, küratöryel seçkiler ve bienal davetleri aracılığıyla dünya çapındaki izleyiciyi Filistin üzerine düşünmeye ve duyuşsal bir ortaklığa davet etmektedir.




